Od chałupy do skansenu – jak narodziło się muzeum?
Podkarpacie to region o niezwykle bogatej i zróżnicowanej kulturze ludowej, którą przez wieki kształtowały wpływy wschodnie i zachodnie, góralskie tradycje Bieszczad oraz nizinne obyczaje Pogórza. Aby zachować to dziedzictwo dla przyszłych pokoleń, w Rzeszowie powstało Muzeum Etnograficzne im. Franciszka Kotuli – placówka, która od lat pełni rolę strażnika lokalnej tożsamości. Choć główna siedziba mieści się przy ulicy Rynek 6, to prawdziwym sercem instytucji jest oddział terenowy – skansen w Kolbuszowej. To właśnie tam, na kilkunastu hektarach, odtworzono układ dawnych wsi lasowiackich i rzeszowskich. Spacerując między drewnianymi chałupami, stodołami i wiatrakami, można poczuć atmosferę XIX-wiecznej wsi, gdzie czas płynął w rytmie pór roku i prac polowych.
Muzeum nie ogranicza się jednak do architektury. Jego zbiory liczą ponad 30 tysięcy eksponatów – od strojów ludowych, przez narzędzia rolnicze, aż po dewocjonalia i sprzęty domowe. Każdy przedmiot opowiada historię: haftowane gorsety zdradzają status materialny panny młodej, a dłubane łyżki – kunszt dawnych rzemieślników. Dzięki starannej konserwacji i profesjonalnej oprawie wystawienniczej, Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie i jego skansen w Kolbuszowej są dziś jednym z najważniejszych punktów na mapie kulturalnej regionu.
Wystawy, które przenoszą w czasie – co zobaczymy na miejscu?
W głównej siedzibie muzeum, w zabytkowej kamienicy na rzeszowskim rynku, na zwiedzających czekają dwie stałe ekspozycje. Pierwsza z nich, zatytułowana „Z przeszłości Rzeszowa”, prezentuje historię miasta od średniowiecza po czasy galicyjskie. Można tu zobaczyć nie tylko dawne mapy i dokumenty, ale także ordery cechowe oraz fragmenty gotyckiej architektury. Druga wystawa – „Kultura ludowa regionu rzeszowskiego” – to prawdziwa podróż w głąb tradycji. Zgromadzono na niej m.in. kompletne wnętrza izb mieszkalnych, warsztat tkacki oraz kolekcję pisanek i palm wielkanocnych.
- Stroje ludowe – odświętne i codzienne ubiory Lasowiaków, Pogórzan i Rzeszowiaków, zdobione haftem krzyżykowym i koronką.
- Sztuka sakralna – rzeźby ludowe, feretrony oraz unikatowe obrazy na szkle z XIX i XX wieku.
- Rzemiosło wiejskie – narzędzia bednarskie, kołodziejskie i kowalskie, które przez pokolenia służyły podkarpackim rodzinom.
Dodatkową atrakcją są wystawy czasowe, które często podejmują tematy współczesne – np. modę inspirowaną folklorem czy problematykę wykluczenia społecznego na wsi. Dzięki temu muzeum udowadnia, że etnografia nie jest dziedziną zakurzoną, ale żywą i wciąż aktualną.
Edukacja i warsztaty – tradycja w działaniu
Muzeum Etnograficzne w Rzeszowie to nie tylko eksponaty za szybą. To przede wszystkim miejsce, w którym tradycja staje się namacalna. Placówka prowadzi bogaty program edukacyjny skierowany do dzieci, młodzieży i dorosłych. W ofercie znajdują się warsztaty garncarskie, tkackie oraz plecionkarskie, podczas których uczestnicy mogą własnoręcznie wykonać gliniany dzbanek lub lnianą tkaninę. Szczególnym zainteresowaniem cieszą się lekcje muzealne organizowane w skansenie – np. „Od ziarna do chleba” czy „Wielkanoc na wsi”, które łączą wiedzę historyczną z praktycznym działaniem.
Warto podkreślić, że muzeum aktywnie współpracuje z lokalnymi twórcami ludowymi, rękodzielnikami oraz kołami gospodyń wiejskich. Dzięki temu organizowane są kiermasze, pokazy tradycyjnych tańców i degustacje potraw regionalnych – od proziaków po kwaśnicę. W 2024 roku placówka uruchomiła także cykl spotkań „Etnograf na tropie”, podczas których badacze dzielą się kulisami swojej pracy i opowiadają o mniej znanych zwyczajach, jak np. obrzęd „pogrzebu żuru” czy wróżby andrzejkowe. To wszystko sprawia, że Muzeum Etnograficzne im. Franciszka Kotuli jest nie tylko archiwum przeszłości, ale żywym centrum kultury, które łączy pokolenia i przypomina, że tradycje Podkarpacia wciąż mają ogromną wartość.